Η χρήση πολλών διαφορετικών γλωσσών (πολυγλωσσία) εντός των διαφορετικών εθνικών κρατών, όπως επίσης και η συνύπαρξη διαφορετικών πολιτισμικών χαρακτηριστικών, είναι παγκόσμιο φαινόμενο.
Η βαθύτερη ανάγκη των ανθρώπων ως κοινωνικών όντων για επικοινωνία, τους οδηγεί στην εκμάθηση μίας δεύτερης γλώσσας ή και παραπάνω , στις περιπτώσεις της μετακίνησης σε ένα άλλο γλωσσικό-πολιτισμικό περιβάλλον, έτσι ώστε να ικανοποιηθούν οι καθημερινές, κοινωνικές, επαγγελματικές και ακαδημαϊκές ανάγκες.
Τι είναι το φαινόμενο της διγλωσσίας;
Όταν αναφερόμαστε στον όρο διγλωσσία μιλάμε για το φαινόμενο ,το οποίο χειριζόμαστε δύο γλώσσες τόσο όσον αφορά την αντιληπτική ικανότητα όσο για τη δεξιότητα εκφραστικής χρήσης αυτής. Στο φαινόμενο της διγλωσσίας γίνεται παράλληλα κατάκτηση και των δύο γλωσσών στα πρώτα χρόνια της ανάπτυξής του παιδιού (0-6 ετών).
Η εκμάθηση μίας γλώσσας πρόκειται για μία περίπλοκη διαδικασία ,η οποία αποτελείται από επιμέρους τομείς. Οι ακαδημαικοί Βloom και Lahey το 1978 προσπάθησαν να περιγράψουν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ανθρώπινη γλώσσα στη βάση 3 παραμέτρων ( δομή,περιεχόμενο,χρήση).
Τα παιδιά είναι σε θέση να κατακτήσουν κάθε γλώσσα ανεξάρτητα ή με παράλληλο τρόπο. Έχουν τη δυνατότητα να κατακτούν την πρώτη γλώσσα (μητρική) με γρήγορο ρυθμό, όμως εξίσου με τον ίδιο ρυθμό και τη δεύτερη γλώσσα, η οποία είναι η κυρίαρχη γλώσσα του κοινωνικού περιβάλλοντος που ζει το παιδί. Έχει παρατηρηθεί , ότι συνήθως η κατάκτηση της δεύτερης γλώσσας συμβαίνει κατά τη διάρκεια των 3 έως 4 ετών. Βεβαίως η πιο κατάλληλη ηλικία για να γίνει η κατάκτηση της δεύτερης γλώσσας είναι πριν την ηλικία των 3 ετών, κατά την οποία η αποθήκευση των γλωσσικών πληροφοριών έχει τεράστιο εύρος , γίνεται τυχαία και η διαδικαστική μνήμη ( ο γνωστικός τομέας της μνήμης , που είναι υπεύθυνος για την αποθήκευση καθημερινών συνηθειών , που κάνουμε με αυτόματο τρόπο) έχει τη δυνατότητα να τα αποθηκεύσει με μεγαλύτερη επάρκεια. Υπάρχουν αξιόλογες έρευνες οι οποίες υποστηρίζουν, ότι η μαθησιακή διαδικασία κατάκτησης μίας δεύτερης γλώσσας επηρεάζεται από τις συνθήκες κάτω από τις οποίες γίνεται η εκπαίδευσή της ,με το είδος της γλώσσας καθώς και με την ηθελημένη ή μη εμπλοκή που κάνει ο ομιλητής για να την κατακτήσει.
Έχει φανεί πως δυσκολίες στην προσχολική ηλικία που σχετίζονται με καθυστέρηση λόγου καθώς και δυσκολίες στη γλωσσική έκφραση δεν προκαλούνται από τη συνθήκη της διγλωσσίας. Τα παραπάνω φαινόμενα έχουν υπόβαθρο νευροαναπτυξιακό ως αίτιο εμφάνισης. Αυτό πρακτικά σημαίνει ,πως ένα παιδί θα δυσκολευόταν στην ανάπτυξη του λόγου καθώς και θα εμφάνιζε μετέπειτα γλωσσικές δυσκολίες είτε ήταν δίγλωσσο είτε ήταν μονόγλωσσο (Σταυρακάκη,2008). Αξιόλογο ερευνητικό δεδομένο αποτελεί το γεγονός ότι κάθε γλώσσα διαθέτει συγκεκριμένους τομείς ,οι οποίοι συνδέονται με την εμφάνιση αναπτυξιακών γλωσσικών δυσκολιών (Paradis&CRAGO,2001). Κάτι τέτοιο σημαίνει, πως ένα μονόγλωσσο παιδί, ελληνόφωνο για παράδειγμα, και ένα δίγλωσσο παιδί που έχει σα δεύτερη γλώσσα τα ελληνικά, θα εμφανίσει στους ίδιους τομείς γλωσσική δυσκολία. Επίσης, υπάρχει και το φαινόμενο δίγλωσσα παιδιά να εμφανίζουν αλλιώτικες δυσκολίες σε άλλες γλώσσες ,καθώς η κάθε γλώσσα διαθέτει άλλες δομές , οι οποίες έχουν άμεση σχέση με την ύπαρξη αναπτυξιακών γλωσσικών διαταραχών. Σε γενικές γραμμές, ωστόσο, έχει φανεί, πως ένα οικογενειακό και εκπαιδευτικό περιβάλλον, το οποίο είναι βοηθητικό και λειτουργικό επηρεάζει καθοριστικά ένα παιδί σε σχέση με τη γλωσσική του ανάπτυξη συμπορευόμενο με την ύπαρξη της διγλωσσίας, όπως επίσης, επηρεάζει θετικά και την ανάπτυξη όλου του φάσματος των γνωστικών λειτουργιών. Τα παιδιά από πολύ μικρή ηλικία είναι σε θέση να αναπτύξουν από μόνα τους δεξιότητες και να μπορούν να ξεχωρίζουν ποια γλώσσα ταιριάζει περισσότερο, για να χρησιμοποιήσουν ανάλογα με το θέμα που συζητείται, την κατάσταση, το περιβαλλοντικό πλαίσιο ακόμη και το άτομο στο οποίο απευθύνονται.
Παλαιότερα εκφραζόταν η άποψη που έλεγε ότι οι γονείς πρέπει να σταματήσουν να μιλάνε στη μητρική τους γλώσσα στα παιδιά ,καθώς αυτό θα δημιουργούσε γλωσσικά και μαθησιακά προβλήματα μακροπρόθεσμα. Εν γένει, τέτοιες θέσεις έχουν αναθεωρηθεί και πλέον η ύπαρξη της διγλωσσίας από την επιστημονική κοινότητα αντιμετωπίζεται ως ένα επιδέξιο χαρακτηριστικό και όχι ως μία προβληματική συνθήκη. Από την άλλη, εάν ένα παιδί αντιμετωπίζει αναπτυξιακές δυσκολίες στο λόγο η επικράτηση της μίας γλώσσας (της κυρίαρχης του περιβάλλοντος) έναντι της άλλης δεν αποτελεί μία αποτελεσματική λύση. Οι πιο αξιόλογες με ικανοποιητικό αποτέλεσμα λογοθεραπευτικές παρεμβάσεις είναι αυτές που κατά βάση γίνονται συστηματικά και στις δύο γλώσσες με τις οποίες εξελίσσεται ένα παιδί, ανάλογα πάντα με τις ιδιαίτερες ανάγκες του.
Θοδωρής Μεγαλακάκης,
Λογοθεραπευτής
Το κουκλόσπιτο είναι μία πολύ σημαντική δραστηριότητα παιχνιδιού η οποία βοηθά πολύπλευρα τη λεκτική ανάπτυξη. Συγκεκριμένα μέσα από αυτό μπορεί να ενισχύσει το τομέα του λεξιλογίου με ουσιαστικά από αντικείμενα που συναντά συχνά στην καθημερινή του ζωή (φρούτα, λαχανικά, ρούχα, έπιπλα, οχήματα, ζώα, σχήματα κτλ), επίθετα, χωρικά και χρονικά επιρρήματα και έννοιες, ρήματα, συνώνυμες και αντώνυμες έννοιες.
Ένας πολύ ωραίος και αποτελεσματικός τρόπος για να βοηθήσουμε ένα παιδί να αναπτύξει τη φαντασία του και το λεξιλόγιο είναι το παιχνίδι με τη φάρμα. Στο παιχνίδι με τη φάρμα (ξύλινη ή οτιδήποτε άλλο), τα ζωάκια καθώς και ένα ανθρωπάκι-αγρότης είναι η προϋπόθεση για την επαρκή υλοποίηση της παραπάνω δραστηριότητας. Στη συνέχεια, μπορούμε να κατονομάσουμε όλα τα στοιχεία, τα οποία βρίσκονται μέσα (στη φάρμα) καθώς και να εξηγήσουμε στο παιδί σημαντικά πράγματα σε σχέση με τις ιδιότητες αυτών (τι τρώνε τα ζωάκια, τι μας δίνουν τα ζωάκια, ποια ζωάκια τρώμε, τι κάνει ο αγρότης, τι ήχο βγάζουν τα ζωάκια κτλ).
Το παιχνίδι με τα μαγειρικά/κουζινικά σκεύη είναι μία ευχάριστη δραστηριότητα για τα παιδιά, τα οποία μέσω αυτού, αναπτύσσουν το λεξιλόγιο και τον εκφραστικό τους λόγο, καθώς βιωματικά μπορούν και γενικεύουν ένα μεγάλο εύρος γνώσεων και δεξιοτήτων.
Ένα πολύ διασκεδαστικό παιχνίδι με αυτοκινητάκια και λοιπά οχήματα, το οποίο είναι κατάλληλο και για τα δύο φύλα. Είναι ωφέλιμο για να βοηθήσει ένα παιδί να εξελίξει το λεξιλόγιο γύρω από αυτά τα αντικείμενα-παιχνίδια και διάφορες γνωστικές έννοιες (χωρικές, ποσοτικές έννοιες κτλ), ενίσχυση λεκτικών και γλωσσικών δεξιοτήτων ( «πού είναι το φορτηγό»; ,«τι χρώμα έχει το αυτοκινητάκι;» ,«ποιος οδηγεί το τρενάκι;» κτλ.).
Μία ευρηματική ιδέα παιχνιδιού εναλλακτικού στις κούκλες είναι ο κύριος Πατάτας. Σημαντική δραστηριότητα που βοηθά πολύπλευρα σε τομείς γνωστικούς και λεκτικούς/γλωσσικούς. Πιο αναλυτικά, βοηθά στη επίγνωση μερών σώματος και στην κατονομασία αυτών (σωματογνωσία), λεξιλόγιο με ουσιαστικά από διάφορες κατηγορίες ( χρώματα, ρούχα κτλ.),γνωστικές έννοιες( χωρικές, χρονικές κτλ.), επίγνωση συναισθημάτων καθώς και κατονομασία αυτών, γλωσσικές δεξιότητες μέσω ερωτοαπαντήσεων («τι φορά στο κεφάλι;», «τι χρώμα έχει το καπέλο;» κτλ) καθώς επίσης και σε επικοινωνιακές και συμπεριφορικές δεξιότητες (εναλλαγή σειράς «σειρά σου»/«σειρά μου», συζήτηση για το τι κάνει κύριος Πατάτας κτλ).
Η κούκλα-μωρό είναι ωραίο παιχνίδι, το οποίο βοηθά τις γνωστικές και γλωσσικές δεξιότητες ενός παιδιού, ωστόσο συμμετέχει και στην ενίσχυση των δεξιοτήτων συμβολικού παιχνιδιού. Πιο συγκεκριμένα, ένα παιδί μπορεί να μάθει καινούργιες λέξεις (ρήματα/ενέργειες, ουσιαστικά, επίθετα κτλ) όπως και γνωστικές έννοιες (χωρικές, χρονικές, έννοιες μεγέθους), λεκτικές και γλωσσικές δεξιότητες με ερωτήσεις και απαντήσεις («πού είναι κούκλα;», «τι ρούχα φοράει;», «τι κρατάει;», κτλ).
Τα ενσφηνώματα είναι μία ενδιαφέρουσα και βοηθητική δραστηριότητα για εκμάθηση και κατονομασία λέξεων από διάφορες κατηγορίες (φρούτα, λαχανικά, ρούχα, ζώα κτλ.). Τέλος, σε επίπεδο γνώσεων το παιδί μαθαίνει να ομαδοποιεί λέξεις σημασιολογικά.
Θοδωρής Μεγαλακάκης,
Λογοθεραπευτής